Ұялы телефонымыздағы әлеуметтік желілер арқылы таныстарымыздан неше түрлі хаттар келіп жатады. Соның ішінде діни бағытта жазылған хаттар бізді екіұдай ойға қалдыруда. Мәселен, Құран аяттары мен хадестерден келтірілген сөздері бар хаттар мен «Жұма мүбәрәк болсын» деген суреттер келеді. Егер осы хатты он адамға таратсаң мол сауапқа кенелесің, үш күннен соң үлкен табысқа келесің немесе он күннің ішінде арманыңа жол ашылады дегендей мәтіндер тұрады. Бұрын осындай хаттарды қолдап жазып таратқанымыз есімізде. Бірақ, ол кезде мұндай діни бағытта болмайтын. Ал, қазірде Алланың атымен басталып келген хаттар үміт еттіреді не үрейлендіреді. Тіпті, ауру баланың суретін жіберіп, еміне ақша жинап жатқандығы туралы да айтып, көмек сұрайды. Бұл хаттарды он адамға таратсақ шынында сауап аламыз ба, ал таратпасық күнә. Осы сұрақты Қызылорда облысы Дін басқармасы, Дін мәселелерін зерттеу орталығы маманы, Б. Оспановқа қойған болатынбыз.
-Ол хаттардың ешқандай күші жоқ. Яғни таратқаныңыз үшін сауап та жинамайсыз, таратпағаныңыз үшін күнә да көтермейсіз. Тіпті, ол хатты таратпағаныңыз өте абзалырақ. Себебі, біз сол хаттардың артына не жатқанын білмейміз. Діни теріс насихат жатуы мүмкін. Айталық «Жұма мүбәрәк болсын» деген жазуды ватцап арқылы өзгелерге жіберіп сауап жинаймын деуіңіз мүмкін. Бірақ оның бір мүйішінде теріс ағымдардың насихаты бар шығар. Сондықтан абай болған жөн. Ал, мына хатты тоғыз адамға тарат. Таратпасаң жамандық болады. Таратсаң жақсылық келеді деген үрейлі хаттар бар. Олардың мақсаты не деген сауал бар. Бұған сала мамандары былай жауап береді. Мұндай хаттар мен құбылыстар бірнеше ұғыммен байланысты қарастырылады:
-Urban Legend (қалалық аңыз) — адамдар арасында ауызша не жазбаша тарайтын, шынайы сияқты көрінетін, бірақ дәлелі жоқ әңгімелер. Сен айтқан “таратпасаң – жамандық болады” деген мәтіндер осыған жақын.
-Chain Letter (тізбекті хат) — нақты осы құбылыстың атауы. Хатта міндетті түрде оны басқа адамдарға жіберу талабы болады және көбіне қорқыту немесе “сәттілік келеді” деген уәде қосылады.
-Superstition (ырым/сенім) — мұнда адамдар себеп-салдар байланысы жоқ нәрселерге сенеді (мысалы, хатты таратпасаң, жамандық болады деген сияқты).
Психология тұрғысынан бұл Social Influence (әлеуметтік ықпал) және қорқыныш арқылы адамдарды әрекетке итермелеу тәсілі ретінде зерттеледі.
Қысқасы, ең дәл атауы — тізбекті хаттар (chain letters), ал жалпы құбылыс қалалық аңыздар мен ырымдарға жатады.
Енді бұның мақсаты не. Ондай хатты тараттырушылар нені көздейді, не пайда оларға десчеңіз мұндай хаттардың артында көбіне бір ғана нақты мақсат болмайды — бірнеше түрлі себеп болуы мүмкін. Бірақ ең жиі кездесетіндері мыналар:
- Жай ғана тарату (вирус сияқты әсер)
Көп жағдайда бастапқы жіберуші нақты пайда көздемейді. Бұл — Chain Letter табиғаты: адамдар бір-біріне жібере берген сайын ол өздігінен көбейеді. Яғни “вирус” сияқты таралу — негізгі эффект. - Қорқыныш арқылы бақылау
Мұнда Superstition және Fear Appeal қолданылады.
Адамды “таратпасаң – жамандық болады” деп қорқытып, ойланбай әрекет етуге мәжбүрлейді. Бұл — психологиялық ықпал ету тәсілі. - Әлеуметтік эксперимент немесе қызық үшін
Кейбіреулер жай ғана “қанша адам сенеді екен?” деп таратады. Бұл Social Influence құбылысын байқау сияқты. - Назар аударту немесе атақ
Интернетте бір нәрсені кең тарату — назар жинау. Кейбір адамдар “мен бастаған нәрсе бүкіл елге тарады” деген үшін істейді. - Кейде — жасырын пайда (сирек, бірақ болады)
Кейбір заманауи нұсқаларында:
сілтеме болуы мүмкін (трафик жинау үшін),
парақшаға жазылдыру,
немесе алаяқтыққа апаратын қадамдар болуы мүмкін.
Бұл кезде ол Social Engineering тәсіліне айналады.
Қысқасы көп жағдайда нақты материалдық пайда жоқ — бұл көбіне адамдардың сенгіштігі мен қорқынышын пайдаланып, өздігінен таралатын ақпарат. Ал кейбір жағдайларда ол әдейі манипуляция немесе алаяқтықтың бір бөлігі болуы мүмкін.
Ең маңыздысы: мұндай хаттардың айтқандары шынайы дәлелге негізделмейді. Таратпасаң да ешқандай “жаза” болмайды, тағдырға әсер етпейді. Әсіресе діни сенімнің бұған мүлде қатысы жоқ. Керек десеңіз діни жат ағымдардың насихаты осы хаттар арқылы тарауы мүмкін. Сол үшін ондай хаттар телефоныңызға түсіп жатса өшіре салыңыз.
Өтеп Айгерім
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің журналистика мамандығының 4 курс студенті
